*ಶಾಲೆಯ ಗೋಡೆಗಳಾಚೆ ಶಿಕ್ಷಣ: ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಶಾಲೆಯೇ ಅನಿವಾರ್ಯವೇ?*
ವರದರಾಜ್ ಭಟ್
ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಶಾಲೆಯೇ ಅನಿವಾರ್ಯವೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಅನೇಕರಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾಗಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಶಾಲೆ’ ಮತ್ತು ‘ಶಿಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ನಾವು ಬಹುತೇಕ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ, ಶಿಕ್ಷಣವು ಶಾಲೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು ಎಂಬ ಸತ್ಯ ನಮ್ಮ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಗು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಅದು ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಂಬಿಕೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಹಕಾರ, ಕುತೂಹಲ, ಪ್ರಶ್ನೆ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ನಿಜವಾದ ಆರಂಭ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಂದು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ “ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್” ಕುರಿತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರ್ಚೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಯೇ ಜ್ಞಾನದ ಏಕೈಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಉತ್ತಮ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಬೇಕಾದರೂ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಬಾಗಿಲುಗಳು ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮೊಬೈಲ್ ಸಾಧನದ ಮೂಲಕವೇ ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಬಹುದು. ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬಹುದು. ಸಂಗೀತ, ಗಣಿತ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ—ಎಲ್ಲವೂ ಈಗ ಬೆರಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿದೆ.
ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕಗೊಳಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟೊಂದು ಸರಳವಲ್ಲ.
ಮಾಹಿತಿ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭ್ರಮೆ. ಮಾಹಿತಿ ಎನ್ನುವುದು ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತು ಮಾತ್ರ. ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವುದು ಚಿಂತನೆ; ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವೇಕವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವುದು ಅನುಭವ. ಈ ಮೂರರ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಯಾವ ಯಂತ್ರವೂ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ತುಂಬಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ ಎಂದರೆ ಶಾಲೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಗುವಿನ ಬದುಕಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನ. ಮಗುವಿನ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕಲಿಕೆಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನ. ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ದಿನ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಂದೇ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಒಂದು ಅವಕಾಶ.
ಒಂದು ಮಗು ಮಳೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಕಿಟಕಿಯ ಬಳಿ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಊಹಿಸೋಣ. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಜಲಚಕ್ರದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಳೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕರೆ ಅದು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಮೋಡಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ? ಮಣ್ಣಿನ ವಾಸನೆ ಏಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ? ಎಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೀರಿನ ಹನಿಗಳು ಹೇಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ? ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣವು ಬಹುಶಃ ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಉತ್ತರಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಕಲಿಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿಕ್ಷಣದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ ಅಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಕುತೂಹಲದ ಮರಣ.
ಇದನ್ನು ಶಾಲೆಗಳ ವಿರುದ್ಧದ ಟೀಕೆಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಶಾಲೆಗಳು ಸಮಾಜದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ವಿಭಿನ್ನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಮಕ್ಕಳು ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ತಂಡದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜೀವನದ ಅನೇಕ ಪಾಠಗಳು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದಲ್ಲ, ಈ ದೈನಂದಿನ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
ಆದರೆ ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗುವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಶಾಂತ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಗುಂಪಿನ ನಡುವೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿಕ್ಷಣದ ಸೌಂದರ್ಯ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸುವುದಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ ಈ ಅರಿವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಉತ್ತರ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಒಂದೇ ಉತ್ತರ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತದೆ.
ಭಾರತದಂತಹ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ಚರ್ಚೆ ಇನ್ನೂ ಆರಂಭದ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಕಾನೂನು, ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂವಹನ, ಪೋಷಕರ ಸಿದ್ಧತೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು. ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ ಒಂದು ಆಕರ್ಷಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಅಂಧವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಹೊಸದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರ ಮಗುವಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಆಗಬೇಕು.
ಬಹುಶಃ ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕೊಡುಗೆ ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ನಮ್ಮನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬರೆಯುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ, ಅಥವಾ ಜೀವನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ? ನಾವು ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ತಲೆಮಾರನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ, ಅಥವಾ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವ ತಲೆಮಾರನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೇ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಕ್ಕ ದಿನ ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲಿಂಗ್ ಗೆದ್ದರೂ ಸೋತರೂ ಅಷ್ಟೊಂದು ಮುಖ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೆಲ್ಲಬೇಕಿರುವುದು ಶಿಕ್ಷಣವೇ. ಏಕೆಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಣವು ಒಂದು ಕಟ್ಟಡದ ಹೆಸರು ಅಲ್ಲ; ಅದು ಮನುಷ್ಯನೊಳಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಕಲಿಕೆಯ ಹಸಿವಿನ ಹೆಸರು.
